Vitamine K voorkomt
verlies van botmassa
Vitamine K belangrijkste vitamine voor behoud botmassa
25-07-2007
Het traditionele Japanse ontbijtgerecht natto (uit gefermenteerde sojabonen) blijkt het risico op osteoporose – de aandoening die botbreuken veroorzaakt bij meer dan 80.000 mensen in Nederland – te verminderen. Natto wordt veel in Japan gegeten en blijkt hoge concentraties vitamine K2 te bevatten. Van vitamine K is inmiddels bekend dat het een belangrijke rol speelt bij het behoud van gezonde botten.
Uit een placebogecontroleerde studie van onderzoekers aan de Universiteit van Maastricht[1], bleek dat Vitamine K2 helpt bij het verbeteren van de hoeveelheid botmineraal en de breedte van het heupbot. Daarom zou deze relatief onbekende vitamine kunnen helpen bij het voorkomen van aan osteoporose gerelateerd botverlies bij vrouwen na de menopauze.
Het onderzoek, dat werd gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Osteoporosis International, volgde 325 vrouwen na de menopauze gedurende een periode van 3 jaar. Hierbij werd de hoeveelheid botmineraal, de breedte van de nek van het femur – de plaats waar het dijbeen het vaakst een fractuur oploopt – en de dichtheid van het botmineraal aan het begin en het einde van elk jaar gemeten.
Uit de resultaten bleek dat vitamine K2 de hoeveelheid botmineraal en de breedte van de nek van het femur verbeterde ten opzichte van de placebogroep. In de placebogroep werd een verlies van 1,5% aan botsterkte per jaar gemeten.
Dr. Leon Schurgers die het onderzoek leidde merkt op dat vitamine K van oudsher bekend is vanwege het feit dat het helpt bij het stollen van bloed. Deze recente test toont aan dat vitamine K2 tevens een cruciale rol speelt bij het behoud van gezonde botten. Vitamine K2 stelt het lichaam in staat calcium om te zetten in gezonde botmassa en daardoor kan het middels het verbeteren van de gezondheid van de botten bijdragen aan het voorkomen van aan osteoporose gerelateerde botbreuken juist op de kritieke plaatsen. Dit onderzoek ondersteunt een eerdere Japanse studie waaruit bleek dat de consumptie van natto helpt om de dichtheid van botmineraal te verbeteren bij vrouwen in de postmenopauze.
Botontkalking wordt door Nederlandse vrouwen massaal onderschat. Dat blijkt uit onderzoek van TNS Nipo. Wel blijkt ruim de helft van de Nederlandse vrouwen op middelbare leeftijd bang te zijn voor botontkalking. Volgens ‘The Alliance for Better Bone Health’ breekt elke zes minuten iemand een bot als gevolg van osteoporose. Het onderzoek toont ook aan dat twee derde van de vrouwen tot 49 jaar geen actie onderneemt om de ontkalking tegen te gaan.
Volgens onderzoek, dat gepubliceerd is in het tijdschrift Nutrition[2], stelden de wetenschappers vast dat er een belangrijk verband bestond tussen het voorkomen van heupfracturen en de consumptie van natto. Dit suggereert dat een verhoogde inname van natuurlijke vitamine K2 kan bijdragen aan het voorkomen van aan osteoporose gerelateerde fracturen.
Bladgroenten en gefermenteerde zuivelproducten bevatten lage concentraties vitamine K en het Westerse dieet is gemiddeld arm aan vitamine K. Natuurlijke vitamine K2 uit het Japanse natto is nu exclusief verkrijgbaar in Nederland als voedingssupplement onder de merknaam MenaQ7.
Noot: In de driejarige studie werd door onderzoekers van de Universiteit van Maastricht onderzoek gedaan naar de rol van Vitamine K2 met gebruikmaking van synthetische Vitamine K2, ook wel Menaquinon-4, of MK-4.
Terwijl de trial nog in volle gang was, bleek uit nieuw onderzoek, gepubliceerd in het tijdschrift Blood van de American Hematology Society dat de natuurlijke vorm van Vitamine K2 bekend als Menaquinon-7 (MK-7), de effectievere vorm van Vitamine K is, dankzij de langere ketenstructuur (3). MK-7 heeft een halfwaardetijd van drie dagen, hetgeen langer is dan die van alle andere vormen van Vitamine K. De halfwaardetijd van synthetische Vitamine K2 (MK-4) bedraagt slechts 3 uur. In het licht van dit nieuwe onderzoek is de MK-7 versie van Vitamine K2 de logische keuze om toe te passen in een Vitamine K2 supplement.
Referenties: (1). Knapen, M.H., L.J. Schurgers, and C. Vermeer, Vitamin K(2) supplementation improves hip bone geometry and bone strength indices in postmenopausal women. Osteoporos Int, 2007. 18(7): p. 963-72. (2). Ikeda, Y., M. Iki, A. Morita, et al., Intake of fermented soybeans, natto, is associated with reduced bone loss in postmenopausal women: Japanese Population-Based Osteoporosis (JPOS) Study. J Nutr, 2006. 136(5): p. 1323-8. (3). Schurgers, L.J., K.J. Teunissen, K. Hamulyak, et al., Vitamin K-containing dietary supplements: comparison of synthetic vitamin K1 and natto-derived menaquinone-7. Blood, 2007. 109: p. 3279-83.
Vitamine K2 voor sterke
botten en schone bloedvaten
Publicaties in 'Blood' en 'Osteoporosis
International'.
Vitamine K2 speelt een sleutelrol
bij het behoud van sterke botten en gezonde bloedvaten. Dat blijkt uit onderzoek
van de Universiteit Maastricht, waarvan de resultaten verschijnen in de aprilnummers
van de wetenschappelijk gezaghebbende tijdschriften Blood en Osteoporosis International.
Hoewel reeds langer bekend was dat vitamine K2 een
gunstig effect op botten heeft, is nu ook het achterliggende mechanisme ontdekt.
In een onderzoek onder 350 vrouwen na de overgang werd gevonden dat bij inname
van een vitamine K2 supplement de botten, juist op kritieke plaatsen zoals
de heup, dikker worden en dus minder snel breken
terwijl in de placebogroep de botsterkte juist afnam met ongeveer 1½ % per
jaar. Ook op verkalkte bloedvaten werd een opzienbarend effect gevonden. Nadat
de onderzoekers eerder in een diermodel hadden aangetoond dat vitamine K2
de verkalking van de bloedvaten remt, is nu ook gevonden dat reeds
gevormde kalkmassa’s uit de aderen verdwijnen bij inname van hoge doses vitamine
K.
Tevens werd bewezen dat het
natuurlijke vitamine K2 (menaquinon-7) de meest effectieve vorm van vitamine
K is. Een probleem is dat er maar weinig voedingsmiddelen zijn waarin deze
vorm van vitamine K voorkomt. In lage doseringen zit het in kaas en kwark,
en alleen het Japanse product natto bevat zeer hoge
concentraties menaquinon-7. Daarom is er sinds kort in Nederland een natto-extract verkrijgbaar bij drogist en apotheker, waarin het natuurlijke menaquinon-
Noot voor de pers:
Volledige titels van de publicaties:
- MHJ Knapen, LJ Schurgers en C. Vermeer,
Vitamin K(2) supplementation
improves hip bone geometry and bone strength indices in postmenopausal
women, Osteoporosis International
2007 (Ahead of print PMID: 17287908)
- LJ Schurgers, HMH Spronk,
BAM Soute, PM Schiffers,
JGR Demey en C Vermeer, Regression
of warfarin-induced medial
elastocalcinosis by high intake
of vitamin K in rats, Blood
2007; 109: 2823-2831
- LJ Schurgers, KJ Teunissen,
K Hamulyák, MHJ Knapen, H Vik
en C Vermeer, Vitamin K-containing
dietary supplements: comparison of synthetic vitamin K1 and natto-derived menaquinone-7,
Blood 2007; 109 (Ahead
of print PMID: 17158229)
Voor meer informatie over de inhoud van dit persbericht kunt u terecht bij
Dr. C. Vermeer, vakgroep Biochemie, Universiteit Maastricht, tel. 043
388 1682, e-mail c.vermeer@bioch.unimaas.nl
De afdeling Communicatie & Relatiebeheer van de UM is bereikbaar via 043
388 5222, e-mail pers@bu.unimaas.nl.
Voor urgente zaken buiten kantooruren: 06 4602 4992
Vitamine K-tekort
versnelt mogelijk vasculaire complicaties bij diabetici.
Patiënten met diabetes type
2 hebben een 2-3 maal hoger risico op hart- en vaatziekten. Verkalking van
bloedvaten is een belangrijke complicatie bij diabetes, waardoor de vaten
stijf worden en sterfte door hart- en vaatziekte kan veroorzaken.
Cardiovasculaire problemen
kunnen ongeveer 20 jaar eerder optreden bij diabetici dan bij niet-diabetici.
Uit een groot bevolkingsonderzoek (de Rotterdam-studie)
is gebleken dat bij gezonde ouderen een (marginaal) vitamine K-tekort het risico op hart- en vaatziekten en sterfte daaraan
aanzienlijk kan verhogen. Een belangrijk gegeven is dat het gevonden verband
geldt voor vitamine K2 en niet voor vitamine K1. Vitamine K2 is nodig voor
het in de actieve vorm brengen van het matrix-Gla-proteïne dat in de vaatwand voorkomt en kalkafzetting
Bron:Bouvet C, Peeters W, Moreau S et al. A new rat model of diabetic
macrovascular complication.
Cardiovasc Res. 2007 Feb 1;73(3):504-11. Epub 2006 Nov 3. Comment in: Cardiovasc Res. 2007. Geleijnse JM, Vermeer C, Grobbee DE et al. Dietary intake of menaquinone is
associated with a reduced risk of coronary heart disease: the Rotterdam Study. J Nutr. 2004.Schurgers LJ, Spronk HM, Soute BA et al. Regression of warfarin-induced medial elastocalcinosis by high intake
of vitamin K in rats. Blood. 2007.
Artrose en lage vitamine K-status.
Artrose in hand en knie lijkt
in verband te staan met lage bloedspiegels van vitamine K. Artrose wordt gekenmerkt
door veranderingen in het gewrichtskraakbeen en onderliggend botweefsel. Dit
gaat op den duur gepaard met ingroei van bot in
de gewrichten (botknobbels). Deze knobbels kunnen de normale gewrichtsfunctie
belemmeren en zo pijn veroorzaken. Vitamine K is nodig voor een normale bot-
en kraakbeenvorming. In het kraakbeen gaat vitamine K kalkafzetting en misplaatste
botvorming tegen.
Vitamine K is nodig voor
de activering van het matrix Gla-proteïne (MGP).
Dit proteïne zorgt er voor dat zachte weefsels en kraakbeen
niet verkalken.
Onderzoekers aan verschillende
universiteiten in Boston en San Diego analyseerden plasmaspiegels en röntgenfoto’s
van 672 personen (gemiddeld 65 jaar). Het materiaal van deze personen werd
verzameld in de periode dat zij deelnamen aan de Framingham Heart Study.
Voor de handen werd er een
verband gevonden tussen lage vitamine K-bloedspiegels
en het optreden van artrose, de aanwezigheid van botknobbels in de gewrichten
en vernauwing van de gewrichtsspleet. Wat betreft de knieën werd er alleen
een verband gevonden met het optreden van botknobbels.
Neogi, T, Booth SL, Zhang YQ,
et al., Low vitamin K status is associated with osteoarthritis in the hand
and knee.
Arthritis Rheu
Hoge calciuminname en
grotere kans op aderverkalking
Postmenopausale vrouwen hebben een verhoogd risico op botfracturen.
Zij hebben vaker te maken met osteoporose. Calcium wordt vaak ingezet om dit
veel voorkomende probleem tegen te gaan. Zeer recent zijn in het ‘British
Medical Journal’ resultaten gepubliceerd van een onderzoek
naar de invloed van een hoge calciumsuppletie op
hart- en vaatziekten.
Uit dit onderzoek bleek dat
hartinfarcten en beroertes meer voorkwamen in de calciumgroep ten opzichte
van de placebogroep. Aanvankelijk leek dit een bijna dubbel zo hoog risico
te geven op een hartinfarct en een ongeveer 37% hoger risico op een beroerte.
Na het toevoegen van niet aan de onderzoekers gerapporteerde cardiovasculaire
gebeurtenissen (hartinfarct, beroerte of plotselinge dood), opgespoord via
databases van ziekenhuizen, werd het verschil minder significant. De onderzoekers
concluderen dat suppletie met een hoge dosis calcium
bij postmenopausale vrouwen in potentie kan leiden
tot cardiovasculaire aandoeningen.
Het onderzoek was oorspronkelijk
opgezet om het effect van calciumsuppletie te meten
op de botdichtheid en het voorkomen van botfracturen bij postmenopausale vrouwen. Van aanvankelijk 1.471 postmenopausale vrouwen kreeg de helft van de vrouwen vijf
jaar lang
Prof. Cees Vermeer van het
onderzoeksinstituut VitaK in Maastricht gaf het
commentaar dat voedingssupplementen met calcium en vitamine D, maar zonder
vitamine K2, eigenlijk niet compleet zijn en mogelijk een onverwacht nadelig
effect kunnen hebben op de bloedvaten.
Vermeer is verbonden aan
de Universiteit van Maastricht en al 30 jaar betrokken bij het onderzoek naar
de rol van vitamine K bij osteoporose en hart- en vaatziekten. Vitamine K
is nodig voor de activering van een beschermende factor in de vaatwanden:
het matrix-Gla proteïne (MPG). Het MGP gaat de afzetting van kalk
(calcium) in de vaatwand tegen. Verwacht kan worden dat een (sterk) verhoogde
inname van calcium, bij een tekort aan vitamine K, een toename geeft van kalkafzetting
in de slagaders. Verder onderzoek is nog nodig om het gevonden effect van
calciumsuppletie te kunnen bevestigen. Ook zou verder
onderzocht moeten worden of dit nadelige effect van calcium niet optreedt
bij gelijktijdige suppletie met vitamine K2.
Vitamine K2 brengt kalk op de juiste plaats
De vitamine die beschermt tegen botontkalking en aderverkalking
Vitamine K is van oudsher bekend als de vitamine die in het menselijk lichaam verantwoordelijk is voor de bloedstolling. Dat vitamine K, en dan met name de variant K2, ook heel nuttig is in de strijd tegen aderverkalking en botontkalking is veel minder geweten - zelfs niet bij artsen. Omdat vitamine K2 quasi niet aanwezig is in het Westerse dieet lijkt vitamine K2 in supplementvorm sterk aan te bevelen - voor jong en oud.
Paradox
In wetenschappelijke kringen spreekt men ook wel eens over de calciumparadox: het fenomeen waarbij kalk uit de voeding wel in de aders afgezet wordt en niet of te weinig op de botten. Het eerste leidt tot hart- en vaatziekten, het tweede tot osteoporose. Al vele decennia ziet men dan ook dat patiënten die met osteoporose kampen ook een verhoogd risico hebben op hart- en vaatziekten, of omgekeerd. VitaK, een onderzoeksgroep van de universiteit van Maastricht, onder leiding van professor Cees Vermeer, voert al jaren onderzoek naar vitamine K en de invloed van deze vitamine op de kalkafzetting in de botten en bloedvaten. Uit de onderzoeken van VitaK en collega-specialisten in de Verenigde Staten en Japan, blijkt dat vitamine K2 een glansrol kan spelen in de strijd tegen botontkalking en aderverkalking.
Talrijke onderzoeken
VitaK deed de voorbije jaren uitvoerig onderzoek naar de werking van vitamine K in de strijd tegen aderverkalking en osteoporose. Bij ratten met aderverkalking die vitamine K toegediend kregen, stelde men op korte termijn een spectaculaire verbetering van de toestand vast.
Anderzijds werden er grootschalige onderzoeken gedaan bij postmenopausale vrouwen. Hun voedingspatronen en de aanwezigheid van vitamine K in hun voeding werd vergeleken met de verkalking in de bloedvaten en de kans om een hartinfarct te krijgen, en er was een overduidelijk verband. Nadien ging men kijken of het toedienen van vitamine K bij deze vrouwen leidde tot behoud van botsterkte en gezonde bloedvaten. Ook daar waren de resultaten meer dan bevredigend: niet enkel het calciumgehalte in de botten ram toe, in sommige gevallen stelde men ook een letterlijke verdikking in de hals van het dijbeen vast (op een plaats waar zich veel heupbreuken voordoen). In dezelfde onderzoeksgroep werd ook vastgesteld dat bij vrouwen die een vitamine K2 supplement ontvingen de kwaliteit van de bloedvaten constant bleef, terwijl in de placebogroep de elasticiteit van de bloedvaten met ongeveer 12 % afnam door afzetting van calcium.
Botontkalking
Wat vermag vitamine K in de calciumaanmaak in onze botten? De botcellen maken, onder invloed van vitamine D, het boteiwit osteocalcine aan. Om het bot met calcium te versterken moet het osteocalcine calcium binden met botmineraal en in dit proces speelt vitamine K een belangrijke rol. Bij een gebrek aan vitamine K loopt dit proces mank. De osteocalcine wordt bij een gebrek aan vitamine K slecht geactiveerd. Meerdere studies toonden trouwens aan dat bij gezonde mensen 30% van de osteocalcine niet geactiveerd wordt.
Aderverkalking
Hoe slaagt vitamine K er nu in om onze aders kalkvrij houden? In onze bloedvaten worden dagelijks matrixglaproteines (MGP) aangemaakt. Met behulp van vitamine K gaan deze eiwitten actief de strijd aan tegen aderverkalking. Zonder vitamine K is het eiwit wel aanwezig, maar verliest het zijn 'slagkracht' tegen de verkalking. Wanneer vitamine K ontbreekt, gaat de verkalking dus verder en met de ouderdom worden de gevolgen en de daarmee gepaard gaande risico's steeds groter. In tegenstelling tot wat algemeen aangenomen wordt is 90% van het ‘slib’ in de aders immers kalk, niet cholesterol.
Voeding
Vitamine K is dus heel belangrijk in de strijd tegen hart- en vaatziekten en osteoporose. Zit vitamine K dan niet in onze voeding? Jawel: vitamine K1 komt met name voor in groene bladgroenten zoals spinazie, broccoli,verschillende koolsoorten en ook in plantaardige oliën. Deze voedingsmiddelen voorzien in gemiddeld 60 µg vitamine K per dag. De rol van vitamine K1 beperkt zich echter tot de bloedstolling omdat het vooral naar de lever (waar de bloedstollingeiwitten gemaakt worden) vervoerd wordt. Ook de korte halfwaardetijd van anderhalf uur speelt hier een rol. Dat is tekort om een rol van betekenis te spelen in de strijd tegen aderverkalking en botontkalking.
Gelukkig is er vitamine K2 met zijn halfwaardetijd van meer dan 50 uur kan deze vitaminevariant wel een rol van betekenis spelen. Het wordt via het lipoproteïne LDL (ook wel gekend als de transporteur van 'slechte cholesterol') door het lichaam getransporteerd naar de organen en weefsels. Echter: vitamine K2 komt praktisch niet voor in het traditioneel Westerse voedingspatroon. Enkel kwark en kaas blijken een relatief goede bron van vitamine K2.
Japan
Wie zijn vitamine K2 wil halen uit voeding moet vooral in de richting van de Japanse keuken kijken: natto of gefermenteerde sojabonen blijken een fantastische bron van vitamine K2 te zijn. Vijf gram natto voorziet al in 50 microgram vitamine K2 of 50 % van de aanbevolen dagelijkse dosis. Dat natto een uitstekende bron van vitamine K2 is blijkt ook uit de Japanse gezondheidsstatistieken. In Noord Japan waar natto bijzonder populair is als ontbijt, komen zowel botontkalking als hart- en vaatziekten veel minder vaak voor. Opvallend is dat de osteoporosestatistieken in Zuid Japan waar men veel minder tuk is op natto veel minder gunstig zijn.
Voor wie bij het lezen van dit artikel prompt besluit op zoek te gaan naar natto deze waarschuwing: de meeste westerlingen blijken het ronduit afstotelijk te vinden. De geur, de smack en het draderige uitzicht van de gefermenteerde sojabonen is niet meteen op de Westerse blik en smaakpapillen afgestemd. Voor de meeste mensen is een menaquinon-7 (de benaming in de chemische wereld) als supplement een smakelijker en voor de hand liggend alternatief.
K2 voor iedereen!
Het nut van vitamine K2-supplementen is ook in de medische wereld nog onvoldoende doorgedrongen. Zo schrijven artsen osteoporosepatiënten wel calciumsupplementen en vitamine D (eveneens belangrijk voor de kalkafzetting in het bot) voor, maar vergeet men vitamine K2. Professor Vermeer van de universiteit van Maastricht pleit voor een combinatie van kalk, vitamine D en menaquinon-7. Een kanttekening is daarbij op zijn plaats: patiënten die een of ander probleem hebben met de stolling van hun bloed, moeten hun arts advies vragen voor het nemen van vitamine K2-supplementen. Ook perfect gezonde mensen en zelfs kinderen hebben er alle baat bij om vitamine K2 te nemen. Zo houdt men de aders kalkvrij en versterkt men de botten. Het spreekt voor zich dat kinderen in volle groei hun botten aanzienlijk kunnen versterken via vitamine K2
Dosis
Tot slot: wat is nu de aangewezen dagelijkse hoeveelheid vitamine K2? Professor Vermeer en zijn team spreken van een dosis tussen 45 en 180 microgram per dag voor een optimale werking tegen botontkalking en aderverkalking.
Organic Retail - juni 2008
Aderverkalking vermindert door inname vitamine K2.
Nieuw Nederlands onderzoek bevestigt dit in het wetenschappelijk tijdschrift “Atherosclerosis”
16-09-2008
Wetenschappers van de universiteit van Utrecht onderzochten bij 564 postmenopauzale vrouwen of dagelijkse inname van vitamine K1 en K2 mogelijk verband houdt met de mate van slagaderverkalking. Een hogere inname van vitamine K2 werd geassocieerd met 20% vermindering van slagaderverkalking. Deze resultaten verschenen op 10 september in een voorpublicatie online in Atherosclerosis.
In 2004 overleden volgens cijfers van de Hartstichting ruim 45.000 mensen aan hart- en vaatziekten. Opmerkelijk is dat er meer vrouwen dan mannen door deze aandoening overlijden (23.749 vrouwen en 21.696 mannen). In België overlijden jaarlijks ruim 38.000 mensen aan hart- en vaatziekten.
Postmenopauzale vrouwen vormen een hoge risicogroep voor osteoporose. Recent is aangetoond dat osteoporose in sterke mate verband houdt met verkalking van de slagaderen. Daarom werd voor dit onderzoek gekozen voor postmenopauzale vrouwen uit een grotere groep vrouwen die al meededen aan een onderzoek naar voeding en borstkanker.
Al langer wordt verondersteld dat vitamine K een cruciale rol speelt bij de preventie van hart- en vaatziekten. Dit onderzoek1] liet zien dat ruim 60% van de vrouwen kalkafzetting in de kransslagaderen had. Een hogere inname van natuurlijke vitamine K2 – ongeveer 45 microgram per dag – hield verband met 20% minder slagaderverkalking vergeleken met een lage consumptie van vitamine K2 (ca. 18 microgram per dag). Vitamine K1 liet geen verband zien. De werking wordt toegeschreven aan de activiteit van MGP (matrix Gla proteïne) die vitamine K afhankelijk is. Vitamine K is nodig om deze belangrijke proteïne te activeren.
Al eerder werd in de wereldwijd bekende Rotterdam-studie2] onder 4807 deelnemers geconstateerd dat een hogere inname van vitamine K2 (45 microgram of meer per dag) 50% minder kans geeft op slagaderverkalking en overlijden door een hartinfarct. Ook hier bleek vitamine K1 niet effectief.
Eén van de belangrijkste onderzoekscentra naar de werking van vitamine K ter wereld is VitaK van de universiteit van Maastricht. Zij doen belangrijk onderzoek naar de werking en effectiviteit van vitamine K. De laatste jaren ligt hun focus met name op de natuurlijke vorm van vitamine K2: menaquinone-7.
Dr. Schurgers en collega Dr. Vermeer van VitaK:
Gefermenteerde kaas levert de grootste bijdrage aan natuurlijk vitamine K2 in onze westerse voeding. Het is opmerkelijk dat kaas, normaal gesproken betiteld als “ongezond” door de hoge concentratie vet, ook een component bevat die de kans op hart en vaat problematiek sterk kan reduceren. Recent onderzoek uitgevoerd door onze groep heeft laten zien dat in proefdieren de aanwezige kalk in de bloedvaten grotendeels kon worden opgelost door het geven van een dieet rijk aan vitamine K2. We hebben in dit onderzoek ook laten zien dat dit hoogstwaarschijnlijk kwam door de activering van het Matrix Gla- proteine. Ons onderzoek in proefpersonen laat verder zien dat de meeste volwassen mensen vitamine K-deficiënt zijn in hun bloedvaten, en dat extra vitamine K2 nodig is om de bloedvaten gezond te houden. Gelukkig zijn er nu supplementen op de markt met natuurlijk vitamine K2.
Het eiwit MGP vormt de enige bekende verdediging van de vaatwand tegen verkalking. Om werkzaam te kunnen zijn dient MGP echter eerst geactiveerd te worden door vitamine K. Wat wij in het verleden reeds eerder hebben aangetoond, en wat hier in deze studie opnieuw bevestigd wordt, is dat die activering het beste gebeurt door vitamine K2. Het belang van vitamine K2-houdende supplementen blijkt wel uit het feit dat in gezonde volwassenen ongeveer 30% van het MGP niet geactiveerd is door het vitamine K-tekort in de bloedvaten. Daardoor is de bescherming tegen voortschrijdende aderverkalking verre van optimaal. Met het gebruiken van een vitamine K2-bevattend voedingssupplement kan nu iedereen zich beter wapenen tegen aderverkalking.
Deze studie toont aan dat een hoge inname van vitamine K2 (en blijkbaar niet van vitamine K1) in verband staat met minder verkalking van de slagaderen. De resultaten wijzen er op dat een adequate dagelijkse inname van45 microgram vitamine K2 van belang is ter preventie van hart- en vaatziekten.
Natuurlijke vitamine K2 wordt aangetroffen in gefermenteerde voeding en in het bijzonder in hoge hoeveelheden in “natto”. Natto is een Japans ontbijtgerecht dat gemaakt wordt van gefermenteerde soja en wordt traditioneel al meer dan 1000 jaar gegeten. Studies in Japan hebben al eerder een verband laten zien tussen vitamine K2 en de vermindering van hart- en vaatziekten.
Vitamine K2 uit Japanse natto is nu in een gepatenteerde vorm als voedingssupplement verkrijgbaar onder de merknaam MenaQ7 van Springfield. Een verpakking bevat 60 capsules met 45 microgram vitamine K2 (menaquinone-7). De adviesprijs is € 18,95. Verkrijgbaar bij gezondheidswinkels, drogisten en apothekers.
Referenties:
1] Y.T. van der Schouw et al. “High dietary menaquinone intake is associated with reduced coronary calcification” . Atherosclerosis. Published online ahead of print, doi:10.1016/j.atherosclerosis.2008.07.010
2] J.M. Geleijnse et al. Dietary intake of vitamin K-2 reduces the risk of cardiac events and aortic atherosclerosis: The Rotterdam Study. Journal of Nutrition 134 (2004) 3100-3105.
Vitamine K status en botdichtheid bij pubers.
Het promotieonderzoek van Marieke van Summeren van de Universiteit van Utrecht naar de status en werking van vitamine K bij kinderen heeft een aantal interessante uitkomsten opgeleverd. Een van de onderzoeken is officieel gepubliceerd in de oktoberuitgave van de "British Journal of Nutrition". In deze studie met 307 kinderen is gekeken naar de relatie tussen de vitamine K-status en botmassa bij kinderen rond de puberteit.
De groeispurt tijdens de pubertijd is een dynamische periode voor de botgroei en botopbouw. Een vitamine K-tekort tijdens deze periode zou een groter effect kunnen hebben op de botsterkte van kinderen dan op jongere leeftijd. Inderdaad is er een verhoogd risico op botfracturen waargenomen bij pubers.
Optimalisering van de vitamine K-status tijdens de pubertijd kan voor een betere botgezondheid zorgen. Aangendomen wordt dat een adequate vitamine K-status tijdens de pubertijd bijdraagt aan een hogere piekbotmassa (maximale botdichtheid die tijdens het leven behaalt kan worden) en het risico op botbreuken later in het leven verkleint. Het onderzoek van Van Summeren liet zien dat bij veel kinderen in de pubertijd (gemiddeld 11,2 jaar oud) de vitamine K-status niet optimaal is.
Omgekeerd kan geconcludeerd worden dat een betere vitamine K-status verband hield met een hogere botdichtheid. In een eerdewre studie onder 223 Deense meisjes rond de pubertijd (11-12 jaar) vond men eveneens dat een betere vitamine K-status geassocieerd is met een hogere botdichtheid.
Van Summeren Mj, van Coeverden SC et al. Vitamin K status associated with childhood bone mineral content. Br J Nutr. 2008 Oct;100(4):852-8 Epub 2008 Feb 18
O'Conner E, Molgaard C, Michaelsen KF et al. Serum percentage undercarboxylated osteocalcin, a sensitive measure of vitamin K status, and its relationship to bone health indices in Danish girls. Br J Nutr. 2007 Apr;97(4):661-6
Vitamine K veelzijdiger dan voorheen gedacht
De vetoplosbare vitamine K kennen we vooral als essentiële voedingsstof voor de bloedstolling, immers de synthese van verschillende bloedstollingsfactoren is afhankelijk van vitamine K en een vitamine K-tekort kan leiden tot bloedingen. De letter K staat dan ook voor het Duitse woord ‘koagulation’ ofwel bloedstolling. Dit is echter niet de enige functie van vitamine K, die bestaat uit vitamine K1 (fyllochinon) en vitamine K2 (menachinon/MK).
Onderzoekers hebben ontdekt dat het lichaam meer vitamine K-afhankelijke eiwitten bezit waaronder osteocalcine, regulator van de botmineralisatie, en matrix Gla proteïne (MGP), remmer van kalkafzetting in zachte weefsels zoals kraakbeen en bloedvaten. Er is toenemend bewijs dat een subklinisch vitamine K-tekort een serieuze risicofactor is voor botontkalking, gewrichtsslijtage en verkalking van de slagaderwand, en dat het verbeteren van de vitamine K-status (vooral met vitamine K2) helpt om deze degeneratieve processen tegen te gaan.(1-3)
Vitamine K in voeding
Vitamine K omvat een groep verbindingen met als gemeenschappelijke structuur 2-methyl-1,4-naftochinon. Vitamine K1 (fyllochinon) is van plantaardige herkomst en is vooral aanwezig in groene (blad)groenten, algen en plantaardige oliën. Vitamine K2 omvat meerdere menachinonen waaronder MK-4 en MK-7 die zich van elkaar onderscheiden door de lengte van de zijketen. Vitamine K2 is van bacteriële herkomst en is in kleine hoeveelheden aanwezig in vlees en eieren (MK-4), (gefermenteerde) zuivelproducten zoals kaas en yoghurt (MK-8 en MK-9) en wordt ook in beperkte mate door bacteriën in de dikke darm geproduceerd; verreweg de rijkste voedingsbron van vitamine K2 (MK-7) is natto, een Japans gefermenteerd sojaproduct. Vitamine K in westerse voeding bestaat voor 90% uit slecht opneembaar fyllochinon (hoofdzakelijk uit groene groenten) en voor 10% uit menachinon, dat uitstekend wordt opgenomen. Aziaten hebben van oudsher een hogere inname van menachinon, vooral door het eten van natto.
Vitamine K-behoefte
De opslag van vitamine K in het lichaam is beperkt en de turn-over snel, vergeleken met andere vetoplosbare vitamines. Ondanks recycling van vitamine K is voldoende dagelijkse aanvoer van de vitamine gewenst. In Nederland is de ADH voor vitamine K vastgesteld op 80 microgram per dag. De geschatte vitaminebehoefte (1 tot 1,5 mcg per kilogram lichaamsgewicht per dag) is gebaseerd op een normale bloedstolling; of deze hoeveelheid voldoende is voor de overige functies van vitamine K wordt de laatste jaren sterk betwijfeld.(1-3)
Brits en Amerikaans onderzoek wijst uit dat (jong)volwassenen gemiddeld 60-70 microgram vitamine K per dag innemen met de voeding en ouderen 80-120 microgram per dag. In Nederland is de gemiddelde vitamine K-inname ongeveer 250 mcg per dag; Nederlanders eten meer groene groenten dan Britten en Amerikanen.(25) Er zijn grote (inter)individuele verschillen in de vitamine K-inname; circa de helft van de onderzochte proefpersonen had een vitamine K-inname onder de geschatte vitamine K-behoefte.
Carboxyleringsreactie
Vitamine K (K1 en K2) is essentieel voor de vorming en activiteit van zogenaamde Gla-eiwitten (dit zijn eiwitten met een γ- carboxyglutaminezuurgroep). Vitamine K fungeert namelijk als essentiële cofactor* van het enzym GGCX (γ-glutamylcarboxylase) dat zorgt voor koppeling van een carboxylgroep* (-CO2H) aan eiwitgebonden glutamaat* waarbij γ-carboxyglutaminezuur ontstaat (deze koppeling van een carboxylgroep aan een andere verbinding wordt carboxylering genoemd). Het verbruikte vitamine K wordt vervolgens door het enzym VKOR (vitamine K epoxide reductase) gerecycled. Vitamine K-antagonisten (bloedverdunnende coumarinederivaten zoals warfarine) remmen VKOR waardoor de lichaamsvoorraad van vitamine K sneller uitgeput raakt en de carboxylering van stollingseiwitten in de lever (en vitamine K-afhankelijke eiwitten elders in het lichaam) afneemt.
Daling van de vitamine K-status leidt tot ‘ondercarboxylering’ (en daardoor verminderde activiteit) van Gla-eiwitten, waarbij het percentage gecarboxyleerd (actief ) Gla-eiwit afneemt en het percentage niet-gecarboxyleerd (inactief ) Gla-eiwit toeneemt. Carboxylering van vitamine K-afhankelijke eiwitten biedt deze eiwitten de mogelijkheid om calciumionen te binden, wat essentieel is voor hun biologische activiteit.
Gla-eiwitten
Er zijn een aantal vitamine K-afhankelijke Gla-eiwitten. Hiertoe behoren:
• Protrombine, stollingsfactoren II, VII, IX en X en proteine C, S en Z; deze zijn van belang voor de bloedstolling en worden in de lever aangemaakt.
• Osteocalcine, een eiwit dat alleen door osteoblasten* en odontoblasten* in botweefsel en gebit wordt aangemaakt en de vorming en mineralisatie van bot- en tandweefsel reguleert.
• MGP (Matrix Gla Protein), een eiwit dat wordt gemaakt in de meeste zachte weefsels, zoals kraakbeen (synthese door kraakbeencellen), bloedvaten (synthese door gladde spiercellen* en endotheelcellen*), nieren, longen en milt. MGP remt de verkalking van zachte weefsels door calcium aan zich te binden.
• Gas6 (growth arrest-specific gene 6 protein) is een vitamine K-afhankelijk eiwit dat wordt gemaakt door leukocyten (afweercellen) en dekweefselcellen (endotheel- en epitheelcellen*) in reactie op beschadiging. Gas6 reguleert cellulaire processen zoals celdeling, celdifferentiatie* en celmigratie* en beschermt cellen tegen apoptose (geprogrammeerde celdood). Gas6 is vermoedelijk onder meer actief bij herstelprocessen in bloedvaten, ogen (ooglens, retina), zenuwcellen, bloedplaatjes, nieren en lever.(1,4)
Kwalitatieve verschillen fyllochinon en menachinon
Het is zo dat fyllochinon en menachinon uitwisselbaar zijn wat de gamma-carboxylering van vitamine K-afhankelijke eiwitten betreft. Daarnaast bezit menachinon unieke eigenschappen. Menachinon remt verkalking in de slagaders veel effectiever dan fyllochinon, het is gunstig voor de cholesterolspiegel, heeft een antitumoractiviteit in verschillende kankercellijnen en beïnvloedt de steroïdhormoonstofwisseling*; effecten die niet met fyllochinon zijn aangetoond.(1,2,5,6) Daarbij is menachinon een 15 keer krachtiger antioxidant dan fyllochinon.(1) In-vitro experimenten suggereren bovendien dat alleen menachinon een ontstekingsremmende activiteit heeft en de synthese van prostaglandine E2* remt.(1-3)
Onderzoek heeft uitgewezen dat menachinon belangrijker is voor de gezondheid van botten, kraakbeen en bloedvaten dan fyllochinon, mede omdat menachinon na opname beter wordt verdeeld over de lichaamsweefsels dan fyllochinon, dat zich voornamelijk in de lever concentreert en snel wordt uitgescheiden.(1,7)
Subklinisch vitamine K-tekort wijdverbreid
Risicogroepen voor een klinische vitamine K-deficiëntie waarbij levensbedreigende bloedingen kunnen optreden zijn (pasgeboren) baby’s, mensen die langdurig (breedspectrum)antibiotica, bloedverdunners (vitamine K-antagonisten) of hoge doses salicylaten gebruiken, mensen met chronische maagdarmziekten (slechte vitamine K opname) en mensen die parenterale voeding* krijgen.
Bij de meeste mensen is de bloedstolling gelukkig normaal. Wel zijn er aanwijzingen dat een subklinisch (chronisch) vitamine Ktekort wijdverbreid voorkomt, ook onder gezonde kinderen en volwassenen.(1-3,8) De lever, die vitamine K het effectiefst uit bloed opneemt, beschikt over voldoende vitamine K om stollingsfactoren aan te maken (de eerste prioriteit) maar er blijft onvoldoende vitamine K over voor andere weefsels, waaronder botten en bloedvaten. De protrombinetijd* is normaal en de stollingsfactoren zijn vrijwel volledig gecarboxyleerd. Het percentage niet-gecarboxyleerd osteocalcine en MGP in het bloed kan echter aanzienlijk zijn, vooral bij ouderen, wat aangeeft dat het vitamine K-gehalte in botweefsel, kraakbeen en bloedvaten suboptimaal is. Het bepalen van de bloedspiegel van gecarboxyleerd en niet-gecarboxyleerd osteocalcine is een gevoeliger meetinstrument voor de vitamine K-status dan stollingsparameters.
Er is toenemend bewijs dat een hogere vitamine K-inname (met name menachinon) door (gezonde) volwassenen bijdraagt aan de preventie van osteoporose, osteoartritis en hart- en vaatziekten. Het is echter de vraag of mensen de benodigde vitamine K gemakkelijk uit voedsel halen, behalve als ze besluiten natto te gaan eten. Lastig is dat veel westerse mensen de smaak van natto niet kunnen waarderen. Het alternatief is een vitamine K-supplement. Het percentage niet-gecarboxyleerd osteocalcine en MGP daalt meestal pas onder de 5% wanneer gebruik wordt gemaakt van een (hooggedoseerd) vitamine K-supplement.( 3)
Vitamine K houdt botten sterk
Een subklinisch vitamine K-gebrek zorgt waarschijnlijk voor versnelde (leeftijdsgerelateerde) botafname (ook bij mannen) en een toegenomen kans op osteoporotische fracturen.(1-3,9,10) Bij mensen die te maken krijgen met een botbreuk door osteoporose kan de vitamine K-bloedspiegel meer dan 70% lager zijn dan normaal. Humane (observationele*) studies laten zien dat een hogere inname van vitamine K met de voeding (en een lager percentage nietgecarboxyleerd osteocalcine) gunstig is voor de botmineraaldichtheid en de kans op versnelde botafname, osteoporose en botbreuken verlaagt, vooral bij vrouwen in de postmenopauze.(2,3,12-14)
Nattoconsumptie gerelateerd aan botkwaliteit
Postmenopauzale Japanse vrouwen die veel natto eten, hebben een veel hogere MK-7 serumspiegel en hebben significant minder vaak een heupfractuur dan postmenopauzale vrouwen die weinig of geen natto eten.(2,14) Ook hebben premenopauzale vrouwen die veel natto eten een hogere botmineraaldichtheid vergeleken met leeftijdgenoten die dit voedingsmiddel niet consumeren.(1,15) Dat heupfracturen in Japan significant minder vaak voorkomen vergeleken met westerse landen, is waarschijnlijk mede te danken aan de consumptie van natto.(16) Natto bevat circa 10 microgram menachinon-7 per gram en heeft een grote invloed op de vitamine K-status. Inname van menachinon-7 zorgt vergeleken met een gelijke hoeveelheid fyllochinon voor een sterkere toename van gecarboxyleerd osteocalcine. In dierstudies is aangetoond dat menachinon veel beter dan fyllochinon beschermt tegen leeftijdsgerelateerde afname van de botmassa door remming van botresorptie en stimulering van botmineralisatie.(14) Suppletie met MK-7 uit natto bracht het proces van botverlies volledig tot stilstand in een diermodel voor postmenopauzale osteoporose.(1)
Interventie met vitamine K
Verschillende interventiestudies* wijzen op een gunstig effect van vitamine K- suppletie op de botdichtheid bij ouderen, met name postmenopauzale vrouwen.(1,2,17,18) In de Maastricht Osteostudy werden 188 postmenopauzale vrouwen in de leeftijd van 50 tot 60 jaar drie jaar met supplementen behandeld.(17) De eerste groep kreeg placebo, de tweede groep vitamine D (8 mcg/d) en mineralen (500 mg calcium, 150 mg magnesium en 10 mg zink per dag), de derde groep kreeg vitamine D3, mineralen en tot slot 1 mg K1 per dag. Alleen in de laatste groep nam het botverlies in het dijbeen minder snel af (met 35 tot 40%) vergeleken met de andere groepen; suppletie kon de botafbraak niet helemaal voorkomen.
Veel postmenopauzale vrouwen in Japan worden behandeld met hoge doses (synthetische) MK-4 (45 mg per dag), nadat klinische studies hebben uitgewezen dat MK-4 verdere afname van de botmineraaldichtheid remt of zelfs stopt en de kans op fracturen significant daalt.(1,2,18,19) De dosis menachinon is erg hoog; een veel lagere dosis menachinon volstaat als gebruik wordt gemaakt van MK-7 uit natto.(20)
Vitamine K voor soepel kraakbeen
Matrix Gla proteïne (MGP) is het eerste lichaamseiwit waarvan in-vivo (bij proefdieren) is aangetoond dat het kalkafzetting in de extracellulaire matrix van zachte weefsels (waaronder kraakbeen) remt. Vitamine K is nog weinig onderzocht in relatie tot kraakbeen. In een observationele studie* is een associatie gevonden tussen een lage vitamine K-status en osteoartritis in hand en knie.(21) Er zijn nog geen klinische studies gedaan naar de effectiviteit van vitamine K-suppletie bij (de preventie van) osteoartritis.
Remming kalkafzetting in vaatwand
Vitamine K-afhankelijk matrix Gla proteïne is essentieel voor het behoud van soepele slagaders door het voorkomen van kalkafzettingen in de vaatwand (zowel in tunica intima* als tunica media*). Transgene MGP-deficiënte muizen* ontwikkelen om die reden razendsnel en op grote schaal verkalkingen in de grote slagaders en sterven vroegtijdig door een ruptuur van de aorta in borst- of buikholte.(2) De vitamine K-antagonist warfarine veroorzaakt bij ratten verkalkingen in slagaders en hartkleppen doordat MGP onvoldoende is gecarboxyleerd en daarom onwerkzaam is.(1) Bij de dieren was sprake van Mönckebergse sclerosis, dat wordt gekenmerkt door kalkafzetting in de middelste laag (tunica media) van de vaatwand. Mönckebergse sclerosis wordt vooral gezien bij ouderen en mensen met suikerziekte of nierziekten. De kalkafzettingen (met daaromheen niet-gecarboxyleerd MGP) beginnen rond de elastinevezels en breiden zich vervolgens uit. Toediening van hoge doses vitamine K aan ratten maakte de calcificatie in de tunica media gedeeltelijk ongedaan waardoor de elasticiteit van de slagaders verbeterde.(22)
Niet-gecarboxyleerd MGP is ook aangetroffen bij verkalkte atherosclerotische plaques in de intima (binnenste laag) van de vaatwand.(1,3,23,24) In gezonde arteriën is echter uitsluitend gecarboxyleerd MGP te vinden. Ernstige verkalking van atherosclerotische plaques verhoogt de kans op hartinfarct en beroerte, terwijl verkalking van de tunica media vooral leidt tot stijfheid van de slagaders wat bijdraagt aan disfunctie van de linker hartkamer en hartfalen.
Menachinon beschermt vaatwand
In epidemiologische studies is een positieve associatie gevonden tussen het gehalte niet-gecarboxyleerd (inactief ) MGP of vitamine K in bloed en de mate van (slag)aderverkalking.(1-3,30)
Onderzoekers van de Rotterdam Studie, een prospectieve cohortstudie* met 4807 proefpersonen van 55 jaar en ouder, ontdekten dat een hogere inname van menachinon met de voeding (meer dan 32,7 microgram per dag), en niet een hogere inname van fyllochinon, is geassocieerd met significant minder verkalking van de aorta en een significant afgenomen kans op coronaire hartziekte en sterfte.(25) Dit suggereert dat menachinon een veel betere bescherming biedt tegen hart- en vaatziekten dan fyllochinon. In een diermodel voor arteriële calcificatie kon suppletie met vitamine K2 verkalking van de slagaders totaal voorkomen, terwijl vitamine K1 weinig effect had.(3)
Vitamine K1 lijkt een groter beschermend effect te hebben in combinatie met andere nutriënten. In een drie jaar durende klinische studie met 108 postmenopauzale vrouwen zorgde suppletie met vitamine K1 (1 mg/dag) in combinatie met vitamine D (8 mcg/dag), calcium, zink en magnesium voor significante vermindering van verkalking van de halsslagader.(23)
MK-7 uit natto superieur
De beste manier om de vitamine K-status te verbeteren is het eten van natto of het gebruik van een vitamine K-supplement met MK-7 uit natto.(1,3,7,20) Menachinon-7 is superieur ten opzichte van fyllochinon en MK-4:
• menachinon wordt veel efficiënter opgenomen uit voedsel dan fyllochinon; de opname van MK-7 uit natto is 10x beter dan de opname van fyllochinon uit plantaardige voedingsmiddelen.
• menachinon wordt beter over de lichaamsweefsels verdeeld dan fyllochinon, dat zich na opname voornamelijk in de lever concentreert.
• menachinon is belangrijker voor de gezondheid van botten en bloedvaten dan fyllochinon.
• menachinon heeft unieke gezondheidsbevorderende eigenschappen die niet zijn aangetoond met fyllochinon.
• MK-7 is veel langer werkzaam dan MK- 4 en fyllochinon: de serumhalfwaardetijd van MK-4 is maar 1 uur, van fyllochinon 1,5-7,5 uur en van MK-7 maar liefst 56 uur. Gebruik van MK-7 leidt tot een veel betere en evenwichtiger vitamine K-status.
• MK-7 is van natuurlijke (bacteriële) herkomst, vitamine K1 en MK-4 in supplementen zijn (meestal) synthetisch.
• door de lange halfwaardetijd en de goede distributie over alle betrokken weefsels is MK-7 effectief in een veel lagere dosis (rond 50 microgram per dag) dan fyllochinon of MK-4.
Profijt van MK-7 suppletie
Onderzoekers denken dat een vitamine Kinname uit voeding tussen 200 en 500 microgram per dag nodig is voor een goede vitamine K-status (optimale carboxylering van osteocalcine); daarbij is de vitamine K-behoefte van ouderen hoger dan van (jong)volwassenen.(26) Het is lastig voldoende vitamine K uit de voeding te halen, vooral als het gaat om het belangrijke menachinon. Dit betekent dat in principe iedereen kan profiteren van een supplement met MK-7, met name kinderen in de groei,(8) vrouwen boven 40 jaar en mensen met een verhoogde kans op hart- en vaatziekten en osteoporose. Atletes,(27) mensen met een nierziekte, vetresorptiestoornis, anorexia nervosa(28) of diabetes mellitus(29) en mensen die bepaalde medicijnen gebruiken (corticosteroïden, breedspectrumantibiotica, leuprolide, sulfonamides, quinine, quinidine, salicylaten, anticonvulsiva zoals fenobarbital, fenytoïne, carbamazepine, de galzuurbindende harsen cholestyramine en colestipol) hebben ook baat bij een vitamine K2-supplement. Inname van hoge doses vitamine A of vitamine E (> 800 IU per dag) verhoogt de vitamine K-behoefte.
Vitamine K is veilig en heeft geen bijwerkingen in hoge doseringen; in landen zoals Japan, Korea, Thailand en Taiwan is al jaren ervaring met doses van 45 mg MK-4 per dag. De stollingsneiging neemt niet abnormaal toe (stollingseiwitten zijn normaliter al vrijwel volledig gecarboxyleerd). MK-7 is effectief in een veel lagere dosis dan MK-4 en vitamine K1. Mensen die orale anticoagulantia (vitamine K-antagonisten) slikken, gebruiken bij voorkeur niet meer dan 50 microgram vitamine K2 per dag om de werkzaamheid van de bloedverdunners niet te verstoren.(1,17)
Verklarende woordenlijst
Carboxylgroep – onderdeel van een organische verbinding dat bestaat uit een koolstofatoom, twee zuurstofatomen en een waterstofatoom (-CO2H). terug
Celdifferentiatie – proces waarbij stamcellen zich specialiseren; proces waarbij cellen steeds meer gaan verschillen in vorm en functie. terug
Celmigratie – het bewegen van cellen in een bepaalde richting. terug
Cofactor/co-enzym – kleine component (bijvoorbeeld een mineraal of vitamine) die nodig is voor een enzym om zijn functie te vervullen.terug
Endotheelcellen – laagje cellen dat de binnenkant van organen of holten bekleedt, zoals bloedvaten. terug
Epitheelcellen – laagje cellen dat de buitenkant van organen, de darmen en galblaas bekleedt. terug
Gladde spiercellen – spiercellen in bloedvaten en organen die automatisch (onwillekeurig) samentrekken en niet bewust kunnen worden aangestuurd zoals skeletspieren (die bestaan uit dwarsgestreepte spiercellen).
Glutamaat – negatief ion van het (zure) aminozuur glutaminezuur. terug
Interventiestudie – een experiment waarbij naar het effect van een bepaalde behandeling wordt gekeken bij geselecteerde proefpersonen; meestal wordt het effect van een (nieuwe) behandeling vergeleken met een standaardbehandeling of met placebo. terug
Observationele studie – onderzoek waarbij geen interventie of experimentele behandeling wordt getoetst (voorbeeld: Prospectieve cohortstudie, zie aldaar). terug
Odontoblasten – gespecialiseerde cellen in het binnenste van de tand die tandweefsel (dentine/tandbeen) opbouwen. terug
Osteoblasten – gespecialiseerde cellen die botweefsel opbouwen. terug
Parenterale voeding – voeding dat via een katheter (dun buigzaam buisje) in de aderen wordt gebracht. terug
Prospectieve cohortstudie – een cohort is een groep personen die onderwerp is van onderzoek, prospectief wil zeggen dat die mensen gedurende een bepaalde tijd (in de toekomst) worden gevolgd.
Prostaglandine E2 – lokaal actieve hormoonachtige stof, afgeleid van het meervoudig onverzadigde vetzuur arachidonzuur, dat bloedstolling en ontstekingen bevordert en een rol speelt bij talloze aandoeningen. terug
Protrombinetijd – een maat die aangeeft hoe lang het duurt voordat er in het menselijke bloed fibrine gevormd wordt (stollen van bloed).terug
Steroïdhormonen – hormonen die verwant zijn aan cholesterol waaronder geslachtshormonen en bijnierschorshormonen. terug
Transgene MGP-deficiënte muizen – genetisch gemanipuleerde muizen die geen MGP (matrix Gla proteïne) kunnen maken. terug
Tunica intima – binnenste laag van de wand van bloedvaten, opgebouwd uit endotheelcellen en ondersteund door een elastische laag. terug
Tunica media – middelste laag van de wand van bloedvaten, opgebouwd uit gladde spiercellen en elastisch weefsel. terug
Referenties
1. Kaneki M, Hosoi T, Ouchi Y et al. Pleiotropic actions of vitamin K: protector of bone health and beyond? Nutrition. 2006;22(7-8):845-52.
2. Vermeer C, Shearer MJ, Zittermann A et al. Beyond deficiency: potential benefits of increased intakes of vitamin K for bone and vascular health. Eur J Nutr. 2004;43(6):325-35.
3. Cranenburg EC, Schurgers LJ, Vermeer C. Vitamin K: the coagulation vitamin that became omnipotent. Thromb Haemost. 2007;98(1):120-5.
4. Hasanbasic I, Rajotte I, Blostein M. The role of gamma-carboxylation in the anti-apoptotic function of gas6. J Thromb Haemost. 2005;3(12):2790-7.
5. Otsuka M, Kato N, Ichimura T et al. Vitamin K2 binds 17beta-hydroxysteroid dehydrogenase 4 and modulates estrogen metabolism. Life Sci 2005;76:2473-82.
6. Nagasawa Y, Fujii M, Kajimoto Y et al. Vitamin K2 and serum cholesterol in patients on continuous ambulatory peritoneal dialysis. Lancet 1998;351:724.
7. Schurgers LJ, Vermeer C. Determination of phylloquinone and menaquinones in food: effect of food matrix on circulating vitamin K concentrations. Haemostasis 2000;30:298-307.
8. van Summeren M, Braam L, Noirt F et al. Pronounced elevation of undercarboxylated osteocalcin in healthy children. Pediatr Res. 2007;61(3):366-70.
9. Booth SL, Broe KE, McLean RR et al. Low vitamin K status is associated with low bone mineral density and quantitative ultrasound in men. J Bone Miner Res 2002;17(Suppl 1):S200.
10. Booth SL, Tucker KL, Chen H et al. Dietary vitamin K intakes are associated with hip fracture but not with bone mineral density in elderly men and women. Am J Clin Nutr 2000;71:1201-1208.
11. Booth SL, Broe KE, Gagnon DR et al. Vitamin K intakes and bone mineral density in women and men. Am J Clin Nutr 2003;77:512-516.
12. Feskanich D,Weber P,Willett WC et al. Vitamin K intake and hip fractures in women: a prospective study. Am J Clin Nutr 1999;69:74-79.
13. Vergnaud P, Garnero P, Meunier PJ et al. Undercarboxylated osteocalcin measured with a specific immunoassay predicts hip fracture in elderly women: the EPIDOS Study. J Clin Endocrinol Metab 1997;82:719 –24.
14. Shea MK, Booth SL. Role of vitamin K in the regulation of calcification. International Congress Series 2007;1297:165–178.
15. Katsuyama H, Ideguchi S, Fukunaga M et al. Promotion of bone formation by fermented soybean (Natto) intake in premenopausal women. J Nutr Sci Vitaminol (Tokyo). 2004;50(2):114-20.
16. Kaneki M, Hodges SJ, Hosoi T et al. Japanese fermented soybean food as the major determinant of the large geographic difference in circulating levels of vitamin K2: possible implications for hip-fracture risk. Nutrition. 2001;17(4):315-21.
17. Braam LA, Knapen MH, Geusens P et al. Vitamin K1 supplementation retards bone loss in postmenopausal women between 50 and 60 years of age. Calcif Tissue Int. 2003;73:21-26.
18. Knapen MH, Schurgers LJ, Vermeer C. Vitamin K2 supplementation improves hip bone geometry and bone strength indices in postmenopausal women. Osteoporos Int. 2007;18(7):963-72.
19. Shiraki M, Shiraki Y, Aoki C et al. Vitamin K2 (menatetrenone) effectively prevents fractures and sustains lumbar bone mineral density in osteoporosis. J Bone Miner Res 2000;15:515-21.
20. Schurgers LJ, Teunissen KJ, Hamulyak K et al. Vitamin K-containing dietary supplements: comparison of synthetic vitamin K1 and natto-derived menaquinone- 7. Blood. 2007;109(8):3279-83.
21. T. Neogi, et al., Low vitamin K status is associated with osteoarthritis in the hand and knee. Arthritis Rheum. 2006;54:1255-1261.
22. Schurgers LJ, Spronk HM, Soute BA et al. Regression of warfarin-induced medial elastocalcinosis by high intake of vitamin K in rats. Blood. 2007;109(7):2823- 31.
23. Braam LA, Hoeks AP, Brouns F et al. Beneficial effects of vitamins D and K on the elastic properties of the vessel wall in postmenopausal women: a follow-up study. Thromb Haemost. 2004;91(2):373-80.
24. Schurgers LJ, Teunissen KJ, Knapen MH et al. Novel conformation-specific antibodies against matrix gamma}-carboxyglutamic acid (Gla) protein. Undercarboxylated matrix gla protein as marker for vascular calcification. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2005;25:1629-33.
25. Geleijnse JM, Vermeer C, Grobbee DE et al. Dietary intake of menaquinone is associated with a reduced risk of coronary heart disease: the Rotterdam Study. J Nutr. 2004;134(11):3100-5.
26. Tsugawa N, Shiraki M, Suhara Y et al. Vitamin K status of healthy Japanese women: age-related vitamin K requirement for gamma-carboxylation of osteocalcin. Am J Clin Nutr. 2006;83(2):380-6.
27. Braam LA, Knapen MH, Geusens P et al. Factors affecting bone loss in female endurance athletes: a twoyear follow-up study. Am J Sports Med. 2003;31:889- 895.
28. Iketani T, Kiriike N, Murray et al. Effect of menatetrenone (vitamin K2) treatment on bone loss in patients with anorexia nervosa. Psychiatry Res. 2003;117(3):259-69.
29. Horiuchi T, Kazama H, Araki A et al. Impaired gamma carboxylation of osteocalcin in elderly women with type II diabetes mellitus: relationship between increase in undercarboxylated osteocalcin levels and low bone mineral density. J Bone Miner Metab. 2004;22(3):236- 40.
30. Jie K-SG, Bots ML, Vermeer C et al. Vitamin K intake and osteocalcin levels in women with and without aortic atherosclerosis: a population-based study. Atherosclerosis 1995;116:117-123.
Bron; www.orthokennis.nl
